شده است كه امام از آينده خبر ندهد ، نه اينكه اگر خبر مىداد خداوند با محو و اثبات و بداء خود ، او را تكذيب نموده ، خلاف آنچه را كه او خبر داده بود پديد مىآورد ، چون آن جناب از اين جهت در امن بود . بنا بر اين تعارضى ميان اين روايت و روايات قبلى نيست . و در همان كتاب از فضيل بن يسار از امام صادق ( ع ) روايت كرده كه فرمود : خداى تبارك و تعالى كتابى نوشته كه در آن تمامى آنچه بوده و خواهد بود ثبت شده ، و آن را پيش روى خود نهاده ، هر چه را بخواهد جلو مىاندازد و هر چه را بخواهد تاخير مىاندازد ، هر چه را بخواهد محو و هر چه را بخواهد اثبات مىنمايد ، هر چه را كه او بخواهد موجود مىشود ، هر چيز را نخواهد نمىشود « 1 » . باز در همان كتاب از ابن سنان از ابى عبد اللَّه ( ع ) روايت كرده كه فرمود : خداوند هر حادثه اى را كه بخواهد جلو مىاندازد و هر چه را بخواهد تاخير مىاندازد ، هر چه را بخواهد محو و هر چه را بخواهد اثبات مىكند ، و نزد اوست ام الكتاب . و نيز فرمود : هر چه را كه خدا بخواهد قبل از اينكه ايجادش كند در علمش موجود است ، و هيچ چيزى براى او پيش نمىآيد مگر آنكه قبلا در علمش موجود بوده براى او چيزى بدون اطلاع و علم پيش نمىآيد « 2 » . مؤلف : روايات در باب بداء از ائمه ( ع ) بسيار زياد وارد شده ، و با كثرتى كه دارد ديگر نبايد به گفته آنها كه گفته‌اند : خبر بداء خبر واحد است اعتناء نمود . و اين روايت بطورى كه ملاحظه مىفرمائيد بداء به معناى علم بعد از جهل را نفى مىكند ، و از نظر اين روايات علم خداى تعالى كه عين ذات اوست مانند علم ما مبدل به جهل نمىشود ، بلكه بداء ، به معناى ظهور امرى است از ناحيه خداى تعالى بعد از آنكه ظاهر مخالف آن بود . پس بداء عبارت است از محو اول و اثبات ثانى و خداى سبحان عالم به هر دو است . و اين حقيقتى است كه هيچ صاحب عقلى نمىتواند انكارش كند ، براى اينكه براى امور و حوادث دو وجود پيش بينى و تصور مىشود : يك وجود به حسب اقتضاى اسباب ناقص از قبيل شرط و يا علت و يا مانعى است كه قابل تخلف است ، و يك وجود ديگرى بر حسب اقتضاى اسباب و علل تامه آن كه اين وجود بر خلاف وجود اول وجوديست ثابت و غير مشروط و غير متخلف . و آن دو كتابى كه آيه مورد بحث معرفى مىكند ، يعنى كتاب محو و اثبات و كتاب

--> ( 1 ) تفسير عياشى ، ج 2 ، ص 216 ، ح 64 . ( 2 ) تفسير عياشى ، ج 2 ، ص 218 ، ح 71 .